ΑΠΟΚΕΝΤΡΩΣΗ
….‘Η αποκέντρωση δεν έχει μόνο διοικητική αξία αλλά έχει και μια πολιτική διάσταση καθώς ενισχύει τις πιθανότητες να αυξήσουν οι πολίτες το ενδιαφέρον τους για τα κοινά και τους εξοικειώνει με τη χρήση της ελευθερίας. Και από τη συσσώρευση αυτών των τοπικών, δραστήριων, ενίοτε και ασήμαντων ελευθεριών, γεννιέται το πιο αποτελεσματικό αντίβαρο έναντι των απαιτήσεων της κεντρικής κυβέρνησης, ακόμη και αν αυτή (η κυβέρνηση) υποτίθεται ότι εκφράζει μια απρόσωπη, συλλογική θέληση’….
Alexis de Tocqueville
Εισαγωγή
Ο όρος ‘αποκέντρωση’, στη γενική του μορφή, δηλώνει τη μεταφορά ή τη διασπορά ανθρώπων, πραγμάτων, εξουσιών, διαδικασιών ή μηχανισμών λήψης αποφάσεων από ένα κεντρικό σημείο αναφοράς σε έναν ευρύτερο χώρο τόσο από άποψη δομής όσο και λειτουργίας.
Υπό αυτή τη, γενική, έννοια ο όρος έχει χρησιμοποιηθεί και χρησιμοποιείται ευρύτατα στους τομείς της Οικονομίας, της Δημόσιας Διοίκησης, της Διοίκησης Επιχειρήσεων, των Μεταφορών, των Επικοινωνιών, της Δυναμικής των ομάδων, της Πληροφορικής, της Τεχνολογίας κ.ά.
Στο χώρο της κρατικής οργάνωσης και λειτουργίας ό όρος ‘αποκέντρωση’ χρησιμοποιείται για πρώτη φορά στη Γαλλία το 1794, όταν η μετεπαναστατική ηγεσία
(Directoire exécutif) δημιούργησε μια νέα κυβερνητική αρχιτεκτονική. Από το 1820 και μετέπειτα, έχουμε καθιέρωση και ευρεία χρήση του όρου1.
Η ιδέα της αποκεντρωμένης οργάνωσης και λειτουργίας του κράτους δημιούργησε από τα μέσα του 19ου και σε όλο τον 20ο αιώνα πολλούς ένθερμους υποστηρικτές στο βαθμό που να αποτελέσει μια μορφή πολιτικού κινήματος, με τα μέλη του να αυτοαποκαλούνται αναρχικοί, ελευθεριακοί (libertarians) ή αποκεντρωτιστές (decentralists). Όπως φανερώνουν και οι αυτοχαρακτηρισμοί που επέλεξαν οι οπαδοί της αποκέντρωσης, ο αποκεντρωτισμός δημιούργησε πολλούς και ένθερμους υποστηρικτές που κινήθηκαν σε ένα ευρύ φάσμα οργανωτικών προτάσεων και κοινωνικών θεωρήσεων, άλλοτε με εμβρίθεια και μέτρο και άλλοτε με ακραίες, μονοδιάστατες προτάσεις βίαιης ανατρεπτικότητας.
Ένας από τους σοβαρούς μελετητές και υποστηρικτές της κρατικής αποκέντρωσης ήταν ο γνωστός Γάλλος στοχαστής και πολιτειολόγος Ντε Τοκβίλ (Alexis de Tocqueville). Σε μία επίσκεψή του στις ΗΠΑ στα μέσα του 19ο αιώνα, ο de Tocqueville εντυπωσιάστηκε από την οργάνωση και λειτουργία του Ομοσπονδιακού κράτους των ΗΠΑ και με την επιστροφή του στην Ευρώπη έγινε σημαντικός υποστηρικτής της αποκέντρωσης ως κινήματος για τον τρόπο οργάνωσης και λειτουργίας του κράτους.
Σε ένα από τα κείμενά του , ο Ντε Τοκβίλ κάνει μια ενδιαφέρουσα παρατήρηση για τον αποκεντρωτισμό, σημειώνοντας πως:
‘Η αποκέντρωση δεν έχει μόνο διοικητική αξία αλλά έχει και μια πολιτική διάσταση καθώς ενισχύει τις πιθανότητες να αυξήσουν οι πολίτες το ενδιαφέρον τους για τα κοινά και τους εξοικειώνει με τη χρήση της ελευθερίας. Και από τη συσσώρευση αυτών των τοπικών, δραστήριων, ενίοτε και ασήμαντων ελευθεριών, γεννιέται το πιο αποτελεσματικό αντίβαρο έναντι των απαιτήσεων της κεντρικής κυβέρνησης, ακόμη και αν αυτή (η κυβέρνηση) υποτίθεται ότι εκφράζει μια απρόσωπη, συλλογική θέληση’.2
Υπάρχουν τρείς βασικές οργανωτικές αντιλήψεις για τη λειτουργία ενός συστήματος. Για λόγους κωδικοποίησης θα χρησιμοποιήσουμε τους όρους ‘συγκεντρωτικό’, ‘αποκεντρωμένο’ και ‘δικτυακό’ μοντέλο συστημικής οργάνωσης και λειτουργίας. Το σχήμα της επόμενης σελίδας απεικονίζει αυτές τις τρεις διαφορετικές αρχιτεκτονικές ενός συστήματος.
Πρέπει να επισημάνουμε ότι - σε αντίθεση με το (α) - τόσο το οργανωτικό σχήμα (β) όσο και το (γ) δεν έχουν ένα άμεσο σημείο αποκλειστικής αναφοράς. Με την έννοια αυτή είναι και τα δύο αποκεντρωτικά συστήματα λειτουργίας. Παρά ταύτα, τα δύο συστήματα διέπονται από πολύ διαφορετική αρχιτεκτονική, από μια διαφορετική λειτουργική φιλοσοφία: ενώ το (β) χαρακτηρίζεται μόνο από έλλειψη κεντρικού σημείου αναφοράς, το (γ) χαρακτηρίζεται επιπλέον από πολλαπλή λειτουργική σύνδεση των επιμέρους στοιχείων. Το internet - μακράν το πλέον σύνθετο και εκτεταμένο ανθρωπογενές σύστημα- είναι ένα λαμπρό δείγμα δικτυακής αρχιτεκτονικής. Το ίδιο ισχύει και για τα πολύπλοκα δίκτυα κινητής τηλεφωνίας. Στην ανάπτυξη και των δύο αυτών συστημάτων υπήρξε, και υπάρχει, ελάχιστη πολιτικο-διοικητικο-νομικο-διαχειριστική παρέμβαση.
Απεικόνιση του συγκεντρωτικού, του αποκεντρωμένου και του δικτυακού τρόπου οργάνωσης και λειτουργίας ενός συστήματος
Η πολλαπλή λειτουργική επιλογή είναι σημαντικότατο στοιχείο βιωσιμότητας και ανταγωνιστικότητας είτε μιλάμε για μηχανικά συστήματα, είτε για συστήματα κρατικής οργάνωσης και διοίκησης. Στην περίπτωση μάλιστα των κοινωνικών συστημάτων οργάνωσης και διοίκησης είναι και βασικό στοιχείο αξιολόγησης της δημοκρατικής ωριμότητας όσο και της ποιότητας της ζωής.
Η δικτυακή λειτουργία προϋποθέτει μια κορυφαία οργανωτική επιλογή που προκαλεί ρίγη ανασφάλειας και αντίδρασης στους (συνειδητούς και μη) οπαδούς και φορείς του εξουσιαστικού διοικητισμού: την κατάργηση των αποκλειστικών αρμοδιοτήτων (!)
Λόγω της ιδιαίτερης πολιτικής και κοινωνικής σημασίας του όρου «αρμοδιότητα» το θέμα των αρμοδιοτήτων αναλύεται σε άλλο σημείο αυτού του blog.
Ορισμοί και χαρακτηριστικές περιγραφές της αποκέντρωσης
Η εξαιρετική πολυπλοκότητα των ανθρωπογενών συστημάτων στερεί, συχνά, το χώρο των θεωρητικών επιστημών από την πολυτέλεια της καθαρότητας και της αυστηρότητας των απλών μονοσήμαντων ορισμών που συναντάμε στο χώρο των θετικών επιστημών. Γενικώς, η αδυναμία διατύπωσης σαφούς και μοναδιαίου ορισμού μπορεί να οδηγήσει τόσο σε μεθοδολογικά όσο και σε διαχειριστικά προβλήματα σε όλες τις φάσεις επιλογής, σχεδιασμού και υλοποίησης μιας πολιτικής δράσης.
Για την αποκέντρωση, υπάρχει, πράγματι, μια τεράστια ποικιλία ορισμών και περιγραφών της αποκέντρωσης. Μερικά δείγματα από τη διεθνή βιβλιογραφία είναι τα ακόλουθα:
…. Η αποκέντρωση της διακυβέρνησης, αφορά στην αναδιάρθρωση ή την αναδιοργάνωση της εξουσίας, έτσι ώστε να υπάρχει ένα σύστημα συνυπευθυνότητας μεταξύ των θεσμικών οργάνων της διακυβέρνησης σε κεντρικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, σύμφωνα με την αρχή της επικουρικότητας, αυξάνοντας έτσι τη συνολική ποιότητα, το κύρος και την αποτελεσματικότητα του συστήματος διακυβέρνησης.
… Η αποκέντρωση θα μπορούσε επίσης να δημιουργήσει την προσδοκία για συνεισφορά βασικών θετικών στοιχείων χρηστής διακυβέρνησης, όπως η αύξηση των ευκαιριών των πολιτών για συμμετοχή στις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές αποφάσεις, στη στήριξη ανάπτυξης των ικανοτήτων των ανθρώπων και την βελτίωση της ανταπόκρισης της κυβέρνησης σε θέματα διαφάνειας και λογοδοσίας …3
…. Η αποκέντρωση δεν μπορεί να αποτελεί αυτοσκοπό, μπορεί όμως να είναι ένα μέσο τόσο για τη δημιουργία μιας πιο ανοιχτής, ευέλικτης και αποτελεσματικής τοπικής αυτοδιοίκησης όσο και για την ενίσχυση της αντιπροσωπευτικότητας στους μηχανισμούς λήψης αποφάσεων σε τοπικό επίπεδο.
…Με το να επιτρέπεται σε τοπικές κοινότητες και περιφερειακές οντότητες να διοικήσουν τα του οίκου τους και διευκολύνοντας τη στενότερη επαφή μεταξύ τοπικών και κεντρικών αρχών γνωστοποιούνται οι αντιλήψεις και προτεραιότητες των πολιτών και άρα διευκολύνονται οι κυβερνώντες στο να χαράσσουν και εφαρμόζουν πολιτικές που ανταποκρίνονται στις ανάγκες και τις προσδοκίες των πολιτών…4
… Όντας, αυτή καθαυτή μια καινοτόμα πρακτική, η αποκέντρωση ενισχύει την αναζήτηση για καινοτομίες στις πολιτικές επιλογές και τον προγραμματισμό.
… Με την εφαρμογή της αποκέντρωσης, οι τοπικές αυτοδιοικήσεις αποκτούν νέες, διευρυμένες αρμοδιότητες, πολλές από τις οποίες απαιτούν προηγμένο σχεδιασμό, αυξημένες διοικητικές ικανότητες διαχείρισης, νέα μέσα διοίκησης και προσωπικό αυξημένων ικανοτήτων....5
Η αποκέντρωση είναι ένα σύνθετο φαινόμενο στο οποίο εμπλέκονται γεωγραφικές ενότητες,
κοινωνικοί εταίροι και κοινωνικοί τομείς. Οι γεωγραφικές ενότητες περιλαμβάνουν το διεθνή χώρο, τον εθνικό, τον υποεθνικό και τον τοπικό. Στην ομάδα των κοινωνικών εταίρων περιλαμβάνονται η κυβέρνηση, ο ιδιωτικός τομέας και η κοινωνία των πολιτών. Στους
κοινωνικούς τομείς όλες οι αναπτυξιακές συνιστώσες με πολιτικό, κοινωνικό, πολιτιστικό και περιβαλλοντικό χαρακτήρα.
Κατά τον σχεδιασμό πολιτικών και δράσεων αποκέντρωσης είναι σημαντικό να γίνει συστημική προσέγγιση που θα περιλαμβάνει όλους αυτούς τους συντελεστές και θα συνυπολογίζει τις απαιτήσεις που δημιουργεί η συμμετοχή αυτών των συντελεστών….6
… Αθόρυβα, η αποκέντρωση έχει γίνει μόδα της εποχής μας. Έχει προταθεί ή έχει επιχειρηθεί σε μια εκπληκτική ποικιλία περιπτώσεων:
… σε αναπτυσσόμενες και υπό ανάπτυξη χώρες,
…με φερέγγυα και αφερέγγυα καθεστώτα,
…σε δημοκρατίες (ώριμες ή αναδυόμενες) όσο και αυταρχικά καθεστώτα,
…από καθεστώτα σε μετάβαση προς τη δημοκρατία όσο και σε καθεστώτα που επιδιώκουν να αποφευχθεί αυτή η μετάβαση,
…από τα καθεστώτα με αποικιακή κληρονομιά όσο και από καθεστώτα που δεν είχαν ποτέ σχέση με αποικιοκρατία,
… Έχει επιχειρηθεί και εφαρμοστεί σε κράτη με ισχυρή θεσμική θέση της κοινωνίας των πολιτών, αλλά και σε κράτη με αδύναμο το θεσμό της κοινωνικής συμμετοχής.
… Απευθύνεται σε ανθρώπους της αριστεράς, του κέντρου και της δεξιάς, και σε ομάδες που διαφωνούν μεταξύ τους σε μια σειρά από άλλα ζητήματα …7
…Η αποκέντρωση συνεπάγεται τη μεταφορά πολιτικών, φορολογικών και διοικητικών εξουσιών σε υποεθνικές μονάδες της κυβέρνησης. Η κυβέρνηση δεν έχει αποκεντρωθεί, εκτός εάν η χώρα περιέχει αυτόνομα εκλεγμένες υποεθνικές κυβερνήσεις που είναι σε θέση να λαμβάνουν δεσμευτικές αποφάσεις, τουλάχιστον σε κάποιους τομείς πολιτικής. Αποκέντρωση
μπορεί ακριβώς να σημαίνει τη δημιουργία τέτοιων υποεθνικών κυβερνήσεων ή την επέκταση μεταφοράς πόρων και αρμοδιοτήτων προς υφιστάμενες δομές υποεθνικών διοικήσεων…
. … Ο όρος παρουσιάζει πολλές παραλλαγές, όπου αποκέντρωση μπορεί περιλαμβάνει την αποσυγκέντρωση ή την ιδιωτικοποίηση. Στην αποσυγκέντρωση αυξάνεται η αυτονομία του περιφερειακού προσωπικού αλλά διατηρείται η ιεραρχική δομή της κεντρικής εξουσίας. Στην ιδιωτικοποίηση η αρμοδιότητα φεύγει από τη δημόσια εξουσία και μεταφέρεται στον ιδιωτικό τομέα…
…Η αποκέντρωση μετατοπίζει την εστίαση για λογοδοσία από κεντρικές δομές προς τοπικά εκλεγμένες δομές…8
… Η αποκέντρωση δεν πρέπει να προσεγγίζεται ως διαδικασία, αλλά ως αντίληψη ζωής, βασισμένη στην ανάγκη για προώθηση της ελευθερίας, το σεβασμό της διαφορετικότητας και την προώθηση των συμμετοχικών διαδικασιών...9
…. Η αποκέντρωση αποτελεί ένα σοβαρό αντίβαρο στην παγκοσμιοποίηση. Σε πολλές περιπτώσεις, η παγκοσμιοποίηση αφαιρεί αρμοδιότητες από τοπικές ή εθνικές οντότητες και τις μεταφέρει σε επίπεδο πολυεθνικών ή μη εθνικών συμφερόντων. Σε αντίθετη ροπή, η αποκέντρωση φέρει τα κέντρα αποφάσεων πίσω σε εθνικό ή τοπικό επίπεδο. Κατά την ανάλυση και των σχεδιασμό της αποκέντρωσης πρέπει να μελετάται προσεκτικά η σχέση υπερεθνικών, εθνικών περιφερειακών και τοπικών δεσμεύσεων, ενδιαφερόντων και επιλογών…10
Τα βασικά πλεονεκτήματα της αποκέντρωσης
Αποσυμφόρηση στη λήψη των αποφάσεων
Μείωση του φόρτου λήψης αποφάσεων από το ήδη βεβαρημένο κέντρο. Οι αποφάσεις λαμβάνονται περιφερειακά και από τη βάση προς την κορυφή.
Ταχύτητα
Οι γραφειοκρατικές διαδικασίες απαιτούν ιδιαίτερα μεγάλο χρόνο στην μεταφορά της απόφασης από το κέντρο προς της περιφέρεια.
Οικονομικός- Κοινωνικός Ρεαλισμός
Οι αποφάσεις που λαμβάνονται από απομακρυσμένα κέντρα εξουσίας πολύ συχνά δεν ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες του τοπικού πληθυσμού.
Κατανομή ωφελειών
Το αποκεντρωτικό σύστημα λειτουργεί ενισχυτικά στην εξάπλωση και την ισοκατανομή των επενδύσεων μεταξύ κέντρου και περιφέρειας. Επίσης ενώ ο κεντρικός σχεδιασμός συνήθως ευνοεί τους μεγαλοεπενδυτές, ο σχεδιασμός σε τοπικό επίπεδο είναι περισσότερο ευαίσθητος στις ανάγκες του τοπικού πληθυσμού.
Διάχυση της Εξουσίας
Μέσα από ένα σύστημα στο οποίο οι φορείς της αυτοδιοίκησης έχουν αυξημένη εξουσία, μειώνεται η υπερβολική συγκέντρωση των εξουσιών στο κέντρο και η λήψη αποφάσεων από μια μικρή ομάδα ατόμων.
Ενδογενής Ανάπτυξη Η αποτελεσματική κινητοποίηση των τοπικών πόρων, με την ευρεία τους έννοια, μπορεί να επιτευχθεί σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό μέσα σε ένα πλαίσιο λήψης αποφάσεων και ενισχυμένων αρμοδιοτήτων σε τοπικό επίπεδο.
Στο πολύ ενδιαφέρον σύγγραμμά του: ‘Ο θρίαμβος του συντηρητισμού’ 11 ο ιστορικός Gabriel Kolko αναλύει γιατί πιστεύει ότι η αληθινή πηγή των μονοπωλίων και των καρτέλ δεν είναι οι ιδιωτικές επιχειρήσεις και οι συνθήκες της ελεύθερης αγοράς αλλά οι πολιτικοί των κεντρικών κυβερνήσεων. Χωρίς τη νομοθετική κάλυψη, ή τον ανεπαρκή έλεγχο από κεντρικούς κρατικούς φορείς οι εταιρείες δε θα μπορούσαν να δημιουργήσουν μονοπώλια. Επιπλέον, από τη φύση της, η αποκεντρωμένη διακυβέρνηση και η αυτοδιοίκηση συμβάλλουν στη δημιουργία οικονομικού πλουραλισμού που παράγει κλίμα αρνητικών προοπτικών για τη δημιουργία μονοπωλίων.
Οι επιφυλάξεις
Το ότι η αποκέντρωση, σε ό,τι αφορά την κρατική οργάνωση και διοίκηση, τυγχάνει ευρύτατης ακαδημαϊκής, πολιτικής και διαχειριστικής αποδοχής δε σημαίνει πως δεν υφίσταται κριτική τόσο ως προς τις θεωρητικές αρχές στις οποίες εδράζεται όσο και για τα αποτελέσματα της εφαρμογής της.
Στο θεωρητικό χώρο, η εφαρμογή της αποκέντρωσης θα μπορούσε να αποτελέσει πιθανό σημείο μείωσης της εθνικής συνοχής. Πολύ ισχυρή αποκέντρωση εξουσιών σε περιοχές με ανομοιογενή πληθυσμό, κυρίως από άποψη παρουσίας εθνοτικών και θρησκευτικών μειονοτήτων, αποτελεί σημείο που χρήζει ιδιαίτερης προσοχής και διαρκούς παρακολούθησης.
Ένα δεύτερο σημείο κριτικής της αρχής της αποκέντρωσης είναι ότι κατά βάθος, εμποδίζει την ανακατανομή του πλούτου, αδικώντας τις φτωχότερες περιοχές 12 Πράγματι, στα σύγχρονα αποκεντρωτικά μοντέλα, ένα μεγάλο τμήμα των εσόδων – λόγω της φορολογικής αποκέντρωσης – πηγάζει από την τοπική φορολογία, δηλαδή από τους πολίτες και τις οικονομικές μονάδες της περιοχής 13. Αντιστοίχως, το ποσοστό επιχορήγησης της περιοχής από κεντρικούς πόρους μειώνεται, Συνεπώς, ακόμα και αν το επιθυμούσε, η κεντρική κυβέρνηση εμποδίζεται, τουλάχιστον σε κάποιο βαθμό, να πριμοδοτήσει τις οικονομικά αδύνατες περιοχές σε βάρος των πιο αναπτυγμένων περιοχών χωρίς να παραβιάζει την ουσία της αποκέντρωσης. Βεβαίως, δε λείπουν διεθνώς τα φαινόμενα φορέων της Αυτοδιοίκησης από οικονομικά μειονεκτούσες περιοχές, που θέλουν αποκέντρωση και ανεξαρτησία στο διαχειριστικό και πολιτικό επίπεδο και ταυτοχρόνως διεκδικούν αγωνιστικά μια επιλεκτική (και προνομιακή) κεντρική οικονομική ενίσχυση. Είναι ένα ιδιότυπο είδος αποκέντρωσης με μειωμένες δυνατότητες θεωρητικής τεκμηρίωσης.
Πέραν των θεωρητικών προβληματισμών για το θεσμό της αποκέντρωσης και της αυτοδιοικητικής αυτοτέλειας, είναι φανερό πως η ίδια η εφαρμοσμένη πρακτική της αποκέντρωσης τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο, προσφέρεται για ευρύτατη κριτική. Η αποκέντρωση δεν είναι ούτε πανάκεια για όλα τα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα ενός κράτους, ούτε μπορεί να εφαρμοστεί με τον ίδιο ακριβώς τρόπο παντού, τη στιγμή που ούτε τα προβλήματα που καλείται να λύσει, ούτε οι συνθήκες στις οποίες εφαρμόζεται είναι οι ίδιες.
Η προϊστορία της αυτοδιοικητικής πορείας σε μια χώρα, οι κοινωνικές, γεωχωρικές, πολιτικές και οικονομικές ιδιαιτερότητες μιας περιοχής, η πληρότητα και η ορθότητα της προετοιμασίας εφαρμογής και – πολύ σημαντικό- το επίπεδο εμπειρίας, γνώσεων και διοικητικών ικανοτήτων της πολιτικής ηγεσίας και του διοικητικού προσωπικού, τόσο σε κεντρικό όσο και σε τοπικό επίπεδο τοπικών, είναι καθοριστικοί συντελεστές για το βαθμό επιτυχίας της αποκέντρωσης.
! ! ! Είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι η αποκέντρωση δεν είναι μια αρνητική στάση απέναντι στο σύστημα μιας κεντρικής δομής, δεν είναι μια άρνηση και στείρα απόρριψη. Η πρόταση για αποκέντρωση δεν προβάλλει την αποκέντρωση ως υποκατάστατο μιας κεντρικής διακυβέρνησης, αλλά ως απαραίτητο λειτουργικό και δομικό χαρακτηριστικό της συνολικής κοινωνικής δομής. Στη βάση της, η ιδέα της αποκεντρωμένης κρατικής λειτουργίας εκφράζει την ισχυρή θέληση ατόμων και κοινωνικών φορέων για μεγαλύτερη συμμετοχή στα κοινά, για επιθυμία του πολίτη να έχει λόγο για τα θέματα που τον αφορούν.
! ! ! Η αποκέντρωση δεν αφορά αποκλειστικά τη δημόσια διοίκηση ή ακόμα και τον ευρύτερο δημόσιο τομέα. Εμπλέκει και αφορά ρόλους και σχέσεις όλων των κοινωνικών εταίρων μια ώριμης δημοκρατίας: δημόσιες υπηρεσίες, ιδιωτικό τομέα, κοινωνικούς φορείς, ιδιώτες. Ένας σχεδιασμός αποκέντρωσης που δεν συμπεριλαμβάνει όλους αυτούς τους παράγοντες είναι μυωπικός σχεδιασμός.
*
1.
Vivien A. Schmidt, Democratizing France: The Political and Administrative History of Decentralization, Cambridge University Press, 2007, p. 22
2
A History of Decentralization, Earth Institute of Columbia University website -διαθέσιμο στο http://www.ciesin.org/decentralization/English/General/history_fao.html
3
UNDP, Decentralized Governance Programme: Strengthening Capacity for People -Centered Development, Management Development and Governance Division, Bureau for Development Policy, September 1997, p. 4
4
UNDP, Decentralized Governance Monograph: A Global Sampling of Experiences, Management Development and Governance Division, Bureau for Policy Development, 1998, p. 6
5
United Nations (DDSMS and UNDP), Report of the United Nations Global Forum on Innovative Policies and Practices in Local Governance, Gothenburg, Sweden, 23-27 September 1996, ref St/Tcd/Ser.E/46, p. 26
6
UNDP, Factors to Consider in Designing Decentralized Governance Policies and Programmes to Achieve Sustainable People -Centered Development, Management Development and Governance Division, February 1998, p. 1
7
Manor, J., The Political Economy of Democratic Decentralization, The World Bank, Directions in Development, 1999, p. 1
8
World Bank, Entering the 21st Century – World Development Report 1999/2000, World Bank, 1999 (Oxford University Press), p. 108
9
Απόσπασμα από λόγο του πρωθυπουργού της Ιορδανίας, στο UNDP, Draft Report on Global Workshop on UNDP/MIT Decentralized Governance Research Project, Amman, Jordan, June 14 - 16, 1998, P. 1
10
UNDP, Factors to Consider in Designing Decentralized Governance Policies and Programmes to Achieve Sustainable People -Centred Development, Management Development and Governance Division, February 1998, p. 1
11
Gabriel Kolko, The Triumph of Conservatism: A Reinterpretation of American History, 1900–1916, Chapter Two: "Competition and Decentralization: The Failure to Rationalize Industry", Simon and Schuster, 2008, p. 26-56, 141, 220, 243, 351
12
Warner, M.E. 2001. "State Policy Under Devolution: Redistribution and Centralization," National Tax Journal Vol LIV(3):541-556.
13
Warner, M.E. and James E. Pratt, 2005. "Spatial Diversity in Local Government Revenue Effort Under Decentralization: A Neural Network Approach," Environment and Planning C: Government and Policy, 23(5): 657-677.
